Бұл қалдықтардың ыдырау процесінде метан бөлінеді — ол денсаулыққа қауіпті улы газ, әрі климаттың өзгеруін күшейтетін фактор. ЮНЕП баяндамасының деректері бойынша, 2050 жылға қарай қатты тұрмыстық қалдықтардың көлемі 3,8 млрд тоннаға дейін ұлғаяды. Қатты қалдықтар секторы метанның антропогендік көздерінің ішінде көлемі бойынша үшінші орында. Ол жаһандық метан шығарындыларының шамамен 11 пайызын құрайды. Дереккөздер: 1) Климаттың өзгеруі жөніндегі Үкіметаралық сарапшылар тобының алтыншы бағалау баяндамасы, 2) Methane emissions (European comission: Energy, Climate change, Environment), 3) What a Waste: A Global Review of Solid Waste Management (World Bank, Washington, DC, 2012-03) Hoornweg, Daniel; Bhada-Tata, PerinazҚазақстан қалдықтарды қайта өңдеу бойынша әлемдік рейтингте бар болғаны 3,8 пайыз көрсеткішімен 179 орын ішінде 175-ші орында тұр. Елімізде қазір tabigat.gov.kz платформасы арқылы қоқыс таситын көліктерді GPS бақылау жүйесі енгізілді, ретсіз қоқыс үйінділері үшін жауапкершілік күшейтілді, техниканы сатып алу үшін жеңілдетілген несие бағдарламалары, мамандырылған кәсіпорындар үшін «ЭкоҚолдау» бағдарламасы және қоқыс газды қайта өңдеуге арналған жобалары жұмыс істейді.Рұқсат етілмеген қоқыс үйінділері ірі қалаларда да, ауылдық елді мекендерде де ең күрделі экологиялық проблемалардың бірі болып қалуда. Олардың пайда болуының негiзгi себептерi — қалдықтармен жұмыс iстеуге жүйелi көзқарастың болмауы, жергiлiктi атқарушы органдар тарапынан бақылаудың жеткiлiксiздiгi және экологиялық мәдениеттiң төмен деңгейi. Қоқыс үйінділер проблемасы тек парниктік газдар шығарындыларында ғана емес. Қалдықтар топырақты және жер асты суларын ластайды, жергілікті флора мен фауна зардап шегеді: жануарлар ауырады, жұқпалы ауруды таратады. Сонымен қатар, қоқыс үйінділер көбінесе өздігінен жанады, бұл қоршаған ортаға және адамдардың денсаулығына қосымша қауіп төндіреді.Photo: UNDP Kazakhstan/ Madina KakimzhanovaБірақ осындай күрделі жағдайда да шешім табатындар бар. Қазақстанның оңтүстігіндегі Сайрам ауданының Ақсу ауылында бір ретсіз қоқыс үйіндісі өзгерістердің бастамасына және ауыл тұрғыны қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін қалай құрғанының үлгісіне айналды. Владислав Голярко білімінен эколог болмаса да, оны тағдыр тағылымы арқылы таңдады. Ол мәселені ресурсқа айналдырып, жергілікті қауымдастықты тартты және бүгінгі таңда бүкіл елге таратуға болатын модель ұсынды.«Біз көпқабатты үйдің бірінші қабатында тұрдық, ал біздің терезелеріміз ретсіз қоқыс үйінділер жаққа қарайтын. Сұмдық иіс болатын, жануарлар үнемі аралап жүретін. Біздің үйдің тұрғындары да, көршілер де үнемі оны толықтырып отырды, ал бұл үйінді әрдайым өсіп жатты. Мен осы қоқыс үйіндісін қалай алып тастауға, оны ретке келтіруге және, ақыр соңында, қалдықтарды өңдеу жолдарын қалай өзгертуге болатынын іздей бастадым», – деп бөліседі Владислав.Photo: UNDP Kazakhstan/ Samat MyrzaliyevОл қиындықтың қандай екенін біледі. 1990 жылдардың басында, Қазақстан тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірінде, оның анасы жұмыстан айырылып, күнкөріссіз қалды. Ұлының аман қалуы үшін, оны екі жылға балалар үйіне беруге мәжбүр болды.«Анам мені жалғыз өсірді. Ол кезде жұмыс та, ақша да, азық-түлік те болған жоқ. Қиын болды, аман қалу үшін анам қиын шешім қабылдады - мені балалар үйіне берді. Онда мен 4 және 5 сыныптарын оқыдым. Содан кейін өз мектебіме оралып, оны бітіріп, әскерге аттандым. Балалар үйіндегі тәжірибе менің кейінгі өміріме қатты әсер етті», -деп еске алады Владислав.Бүгінде ол – экологиялық белсендісі, кәсіпкер, «Истоки добра» қоғамдық бірлестігінің негізін қалаушы. Осы жылдар ішінде ол өз идеясын жүзеге асырып, көптеген адамдардың өмірін өзгертті. Бәрі жастардың «Алпамыс» қоғамдық бірлестігімен танысуынан басталды — бұл үкіметтік емес ұйым халықаралық гранттардың қолдауымен жергілікті қауымдастықтар үшін түрлі іс-шаралар ұйымдастыратын.«Әскерден кейін мен үйге оралдым. Жергілікті газетте журналист болып жұмыс істеген анам маған еріктілерді, соның ішінде балалар үйінің тәрбиеленушілерін қабылдайтын қоғамдық бірлестік туралы айтып берді. Мен бірден жазылып, спорттық іс-шараларды ұйымдастыруға көмектесе бастадым. Сонымен қатар ресми жұмыста жеке объектілердің күзетшісі болып жұмыс істедім. Уақыты өте келе қоғамдық жұмысқа араласып кеттім, түрлі тренингтерде көп нәрсе үйрендім: мақсаттарды міндеттерден қалай ажырату, өз жобаларын қалай қорғау, гранттарға өтініш жазу, жалпы өз идеяңды қалай ұсыну керек», –деп әңгімелейді Владислав.2017 жылы ол өзінің жеке қоғамдық бірлестігін тіркеді. Оның миссиясы қоқысты бөлек жинау және қайта өңдеу, сондай-ақ туған ауылының тұрғындарының өмірін жақсарту болды. Сол кезде Владиславқа қоқыс үйіндісін қайта өңдеуге арналған қалдықтарды сату алаңына айналдыру идеясы келді. Бірақ ол үшін қоқыс жинау орындарын жабдықтап, қоршаулар мен контейнерлер орнату қажет болды. Владислав Жаһандық экологиялық қордың шағын гранттар бағдарламасына және БҰҰ Даму бағдарламасына қатысуға өтінім берді. Грант алып, іске кірісті. «Бұл проблеманы жалғыз шешу мүмкін емес еді, тұрғындарды тарту қажет болды. Бірақ қоқысты жай ғана ешкім сұрыптамайды, сондықтан мен тұрғындар пайда көретін жүйені ұсындым, мысалы, ақша түрінде. Арнайы контейнерлер орнатылғаннан кейін адамдар пластик, шыны және қағазды бөле бастады. Біз мұның бәрін қайта өңдеуге алып кететінбіз. Ал қайталама шикізат үшін ақша үйдің шотына түсіп, кіреберістерді жөндеуге, көгалдандыруға және аумақты жинауға бағытталды», - дейді Владислав.Бастапқыда ауыл тұрғындары бұл идеяға күмәнмен қарады, бірақ нақты төлемдерді көріп, белсенді түрде қосыла бастады. Содан кейін Владислав тұрғын үйлердің энергия тиімділігін және энергия үнемдеуді арттыруды ұсынды. Осылайша, түскен ақшаға кіреберістерде энерготиімді жарықдиодты шамдар орнатыла бастады және сол арқылы жарықтың болмау мәселесі де шешілді.Бір ауылдағы тәжірибеден кейін Владислав барлық Сайрам ауданының тұрғындарын тартуды көздеді. Осылайша мобильді қосымша пайда болды. Photo: UNDP Kazakhstan/ Samat Myrzaliyev«Біз қосымшаны өткен жылы іске қостық. Ол такси іздеу сервисі сияқты қағидамен жұмыс істейді: қалдықтарды қабылдайтын кәсіпорындар мен қолында жиналған қалдықтары бар тұрғындар бір-бірін осы арқылы табады. Тұрғын жиналған қоқыстың суретін және өтінімді жүктейді, ал кәсіпорын келіп қалдықтарды алып кетеді. Тапсыру кезіндегі баға килограмына 25-30 теңге аралығында өзгереді. Одан кейін кәсіпорындар жиналған қалдықтарды тазалап, зауытқа 100 теңгеден тапсырады», - деп түсіндірді ол.Қазір Владислав жобасына тұрғын үйлерден басқа, 1.000-ға жуық жеке тұлға, ауданның 170-тен астам заңды кәсіпорны қатысады, олардың 11-і – мектептер. Ең үлкен мектеп – М.Горький атындағы мектебі, онда 2.300 оқушы оқиды. Владислав апта сайын қаңылтыр банкаларды, шыны ыдысты, дәптерлер мен қағазды әкетіп отырады. Қайталама шикізаттан түскен ақшаға бүкіл мектепте жарықдиодты шамдар орнатылды.«Қалдықтарға деген көзқарас пен мінез-құлық формасын өзгерту қажет. Патриоттық ұрандар жұмыс істемейді. Өз үлгіңмен көрсету керек, сондай-ақ сұрыптау қалыпты жағдайға айналатындай жағдай мен инфрақұрылым жасау қажет. Сонда ғана мәдениет өзгереді»Серіктестерімен бірге Владислав жобаны кеңейтті: макулатура, қаңылтыр, пластик, шынының барлығы сұрыпталып, қайта өңдеу зауыттарына жіберіледі.  Қазір өндірістік цехта 12 адам жұмыс істейді. Олар барлық қалдықтарды тазартады, басады және жөнелтуге дайындайды. «Біз қалдықтарды қайта өңдеу үшін мұқият дайындаймыз. Құрғақ, таза макулатура қымбат тұрады, сондықтан, мысалы, қораптардан жабысқақ таспаны, қағаз қыстырғыштарды, жіпті алып тастаймыз. Бір жылда 320 тоннадан астам қайталама шикізатты жинап, қайта өңдеуге жіберуді жоспарлап отырмыз», - деп бөлісті Владислав.Владиславтың жоспарында жобаны “жасыл” бюджетке айналдыру, мұнда қалдықтарды қайта өңдеу табыс әкеліп, оны қоқыс шығару қызметінің төлемін толық немесе ішінара өтеуге бағыттауға болады. Владиславтың идеясы бойынша алдымен тұрғын үйлерден немесе сұрыптау пункттерінен қайта өңдеуге болатын барлық қалдықтарды бір компания алып кетеді, ал содан кейін қайта өңдеуге келмейтін қалдықтарды екінші компания жинайды. Сұрыпталған шикізат зауыттарға сатылады, одан түрлі өнімдер өндіріледі, ал түскен пайда қайта өңдеушілер, әкімдіктер және халық арасында бөлінеді.«Мен үкімет деңгейінде қалдықтарды жинау және қайта өңдеу осындай жүйесі енгізіледі деп үміттенемін. Мұндай трансформация полигондар мен жергілікті бюджеттерге жүктемені азайтады, ал бөлек қалдықтарды жинау өседі. Адамдар экологиялық таза өмір салтын сақтай алады, яғни, егер олар қоқысты сұрыптау кезінде белгілі бір норманы орындаса, онда қоқысты шығару үшін ақы төлеудің қажеті жоқ. Өз кезегінде әкімдіктер түскен қаражаттың бір бөлігін сол компанияларға қалдықтарды шығару үшін, ал бір бөлігін жергілікті бюджетке жібере алады», -деп бөлісті Владислав.Владислав үшін бұл жай ғана қоқысты қайта өңдеу жобасы емес өмір салты болып табылады: «Ауданда біз құрған жүйе жұмыс істейді: тұрғындар қатысады, қалдықтар сұрыпталады, ресурстар экономикаға қайтарылады. Мен осындай модельдер мемлекеттік бағдарламалар деңгейінде ескерілсе деп қалар едім, әсіресе ауылдық өңірлер үшін. Олар миллиардтарды талап етпейді, бірақ нақты нәтижелер әкеледі». Жергілікті әрекеттер = Жаһандық әсерШағын  гранттар  бағдарламасы Шағын гранттар бағдарламасы (SGP) 30 жылдан астам уақыт бойы азаматтық қоғам ұйымдарына және жергілікті қауымдастықтар деңгейіндегі бастамаларға жаһандық экологиялық мәселелерді шешуге, сонымен қатар өмір сүру жағдайларын жақсартуға бағытталған қаржылық және техникалық қолдау көрсетіп келеді. 1997 жылдан бері бағдарлама Қазақстан бойынша биоалуантүрлілік, жердің тозуы, климаттың өзгеруі, химиялық заттар мен қалдықтар, сондай-ақ халықаралық сулар салаларында 374 жобаны қолдады.Елдегі SGP жұмысы туралы толығырақ ақпарат алу үшін SGP Қазақстан парақшасына өтіңіз. SGP ның жаһандық портфелі туралы ақпарат алу үшін SGP жаһандық сайтына өтіңіз.

Бүгін Қазақстан Сыртқы істер министрлігінде БҰҰ Елдік тобы мен Қазақстан Республикасының Үкіметі БҰҰ Тұрақты даму бойынша ынтымақтастықтың негіздемелік бағдарламасы аясындағы Бірлескен басқарушы комитеттің отырысын өткізді. Басқосуға ҚР Ұлттық экономика вице-министрі Асан Дарбаев пен БҰҰ-ның Қазақстандағы Тұрақты үйлестірушісі Саранго Раднарагча тең төрағалық етті. Іс-шараға БҰҰ Елдік тобы, мемлекеттік органдар мен министрліктер, азаматтық қоғам ұйымдары және академиялық қауымдастық өкілдері қатысты. Комитет 2021–2025 жж. арналған Ынтымақтастық бағдарламасының нәтижелерін қарастырып, 2025 жылғы негізгі жетістіктерді ұсынды. Соңғы бес жыл барысында БҰҰ Қазақстанда шамамен 172,5 млн АҚШ доллары көлемінде бағдарламалық қолдау көрсетті. Қазақстан Үкіметі елдегі БҰҰ бағдарламаларының ең ірі доноры болып қала отырып, жалпы қаржыландырудың шамамен үштен бірін қамтамасыз етті, бұл ұлттық иелік пен серіктестіктің жоғары деңгейін көрсетеді. Өз сөзінде БҰҰ-ның Қазақстандағы Тұрақты үйлестірушісі Саранго Раднарагча серіктестіктің маңыздылығына тоқталды: «Қазақстан Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу жолында елеулі жетістікке жетті — мақсаттардың шамамен 40%-ы орындалды немесе жоспарға сәйкес жүзеге асырылуда, бұл жаһандық орташа көрсеткіш — 18%-дан айтарлықтай жоғары. Бұл нәтижелер — ең алдымен Үкіметтің нәтижелері, ал БҰҰ қолдау көрсетті. Бұл ұлттық басымдықтармен тығыз үйлесімділікті және ұлттық иеліктің жоғары деңгейін көрсетеді. Ынтымақтастықтың негіздемелік бағдарламасы бірлескен іс-қимылдарды үйлестіру, саясаттардың келісімділігін қамтамасыз ету және ресурстарды ең қажет салаларға жұмылдырудың маңызды құралы болып қала береді». Әлеуметтік, экономикалық, экологиялық және басқару салаларында айтарлықтай ілгерілеу атап өтілді. Әлеуметтік қорғау саласында БҰҰ Әлеуметтік кодексті әзірлеуге қолдау көрсетіп, кедейлікті медиандық табыс негізінде өлшеу әдістемесін енгізуге және «Отбасының цифрлық картасына» балалар кедейлігінің көпөлшемді көрсеткіштерін енгізуге жәрдемдесті. Денсаулық сақтау саласында БҰҰ 5,6 млн баланы қамтитын иммундау жоспарын қабылдауға, адам папилломасы вирусына қарсы вакцинацияны кеңейтуге, сирек кездесетін ауруларды қоса алғанда, дәрі-дәрмектерді сатып алуға қолдау көрсетті. Бұл 11 мыңнан астам адамға көмек көрсетіп, шамамен 10 млн АҚШ долларын үнемдеуге мүмкіндік берді. Цифрлық трансформация есепті кезең бойы көлденең басымдық ретінде сақталды. БҰҰ әлеуметтік қызметтерді, денсаулық сақтау жүйесін, көші-қонды басқаруды, ауыл шаруашылығын және білім беру саласын цифрландыруды қолдады. Сондай-ақ 900 мыңнан астам баланы қамтыған онлайн қауіпсіздік бастамалары жүзеге асырылды. Институционалдық әлеуетті нығайту жұмыстары сот жүйесін реформалауға жәрдемдесуді, қылмыстың алдын алуды күшейтуді, ақшаны жылыстатуға қарсы тетіктерді жетілдіруді, киберқылмысқа қарсы әрекет ету әлеуетін арттыруды, сондай-ақ гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған ден қою шараларын нығайтуды қамтыды. Экономика мен экология саласында БҰҰ Көміртекті бейтараптық стратегиясын және жаңартылған Ұлттық айқындалған үлесті (NDC 3.0) әзірлеуге қолдау көрсетті, «жасыл» облигациялар сияқты қаржылық тетіктерді енгізуге жәрдемдесті және 1 млрд АҚШ долларынан астам сыртқы қаржыландыруды жұмылдыруға ықпал етті. 2026-2030 жж. арналған жаңа Ынтымақтастық бағдарламасы төрт стратегиялық бағытты қамтиды: өкілетті адамдар мен тиімді институттар; икемді және инклюзивті экономика; тұрақты қоршаған орта; нығайған әлеуметтік бірлік.Жаңа бағдарлама аясында БҰҰ мен Қазақстан бірқатар жетекші бастамаларға назар аударады. Олар цифрлық мемлекеттік қызметтерді жетілдіру мен жасанды интеллектіні жауапты пайдалану, осал топтар үшін табыс табу мүмкіндіктерін кеңейту арқылы «жасыл» әрі инклюзивті экономикалық өсуді қолдау, ұлттық климаттық міндеттемелерді өңірлік деңгейде нақты іс-шараларға айналдыру, сондай-ақ әйелдер мен жастардың әлеуметтік тұтастық пен әділетке қол жеткізуді нығайтудағы рөлін арттыруды қамтиды. Бірлескен басқарушы комитет жаңа ынтымақтастық кезеңінде ортақ басымдықтарды ілгерілетуге өз міндеттемесін растады. БҰҰ Елдік тобы Қазақстан халқы мен Үкіметін Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу жолында қолдауды жалғастырады. 

Үш баланың анасы, 48 жастағы Айшагүл Дуганованың көздері жаңа жылыжайы туралы айтқанда қуанышқа толады. Бұл жылыжай оның отбасының денсаулық мәселелері мен қаржылық қиындықтары жағдайында өміріне жаңа тұрақтылық әкелді.Алматыдан шамамен 150 шақырым шығысқа қарай орналасқан Қорам ауылында Айшагүлдің өмірі күйеуінің ауыр жарақат алуымен және егде жастағы қайын ата-енесінің ауыр сырқаттарымен ерекшеленді.Отбасының бар жауапкершілігі оның мойнында болғандықтан, Айшагүл жақындарына күтім жасау қажеттілігі мен табыс табу міндетінің арасында қалды; сонымен бірге үйден алыс орналасқан жұмыс мүмкіндіктерін пайдалана алмады.Күйеуі жарақат алғанға дейін Айшагүл онымен бірге егін алқабында еңбек етіп, өнімдерін жергілікті базарларда сататын. Алайда күйеуінің жағдайы нашарлаған сайын ол оны жалғыз қалдыра алмай, отбасы медициналық шығындарды жабу және балаларын қамтамасыз ету үшін қарызға бата бастады.«Күн сайын мен таңдауға мәжбүр болдым — ауырған отбасымды күту немесе оларды қалдырып жұмысқа шығу. Мұндай таңдауды ешкім жасамауы тиіс», — дейді Айшагүл, көп жылғы күтімнің шаршауы оның дауысынан сезіледі.Бұрылыс сәті Айшагүлдің туысы оның ауыр жағдайын біліп, оны жылыжай шаруашылығы бойынша оқыту бағдарламасымен таныстырғанда туды. Бұл бастама БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) CACILM-2 жобасының бір бөлігі болып табылады және Жаһандық экологиялық қор (GEF) қаржыландырады. Жоба мақсаттарының бірі — Қазақстандағы ауыл әйелдерін тұрақты ауыл шаруашылығы әдістерін меңгеруге және аграрлық қызметтен табыс табуға қажетті дағдылар мен ресурстармен қамтамасыз ету. ФАО-ның серіктесі — Еңбекшіқазақ ауданындағы Жергілікті қауымдастық қоры ұйымдастырған оқыту курсы арқылы Айшагүл көкөніс өсіру дағдыларын жетілдіріп, азық-түлікті өз бетінше өндіруге мүмкіндік алды.Қорда жұмыс істейтін агроном Павел Кавунов жобадағы оқыту мазмұнын түсіндірді: «Біз климатқа бейімделген, практикалық ауыл шаруашылығы әдістеріне басымдық бердік, бұл әйелдерге өнімді жылдам әрі тұрақты өндіруге мүмкіндік береді».Ол көшеттердің ерекшеліктері, олардың тамыр жүйелері және отырғызу кезінде ескерілуі тиіс маңызды аспектілер туралы ақпарат берді. «Мақсат — оларға өз жағдайында табысқа жету үшін қажетті құралдар мен білім беру», — деп қосты ол.Жергілікті сарапшылардың қатысуы әйел фермерлердің тек оқытылып қана қоймай, сонымен қатар тұрақты кеңес пен мәселелерді шешу бойынша қолдау алуын қамтамасыз етеді, бұл олардың ауыл шаруашылығы қызметінің тұрақтылығы үшін аса маңызды.ФАО Айшагүл және тағы тоғыз әйелмен бірге олардың жер учаскелеріне ауданы 100 шаршы метр болатын туннельдік жылыжайлар орнатты. Бұл ынтымақтастық олардың өз ауласында жыл бойы көкөніс өсіруіне мүмкіндік беріп, экономикалық тәуелсіздік пен ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жол ашты.Әйелдер өз микро-фермаларын басқаруды үйрене отырып, агрономдар мен үйлестірушілер желісінің қолдауын алады. Олардың қатарында Бақытгүл Елшібаева бар, ол әйелдерге жергілікті нарықтармен және сатып алушылармен байланыс орнатуға көмектеседі. «Біздің мақсатымыз — бастапқы қолдаумен шектелмей, бұл әйелдердің дербес дамуына мүмкіндік беретін тұрақты инфрақұрылым қалыптастыру», — дейді ол.Қазір Айшагүл жаңа жылыжайын толық пайдаланып, отбасының қажетіне огурец және басқа да көкөністер өсіруде. «Бұл жылыжай бәрін өзгертті. Ол маған отбасымның жанында болуға және сонымен бірге оларды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді», — дейді ол. Өз жетістігінен жігерленген Айшагүл қауымдастығындағы басқа әйелдерге де үйреніп, бірге дамуға көмектесетін тұрақты шаруашылық құруды армандайды. Жылыжай орнатудан бөлек, жоба әйел фермерлерді жер өңдеу материалдарымен және қияр тұқымдарымен қамтамасыз етті. Әйелдер бірігіп 3 992 килограмм өнім сатып, әдеттегі табыстарынан шамамен екі есе көп кіріс тапты. Қосымша табыс 64 адамның өмірін жақсартуға ықпал етіп, қауымдастықтың ауыл шаруашылығын нығайтты.CACILM-2 жобасы Орталық Азиядағы ауыл қауымдастықтарына мақсатты оқыту, ресурстар және тәлімгерлік ұсына отырып, жұмыс орындарының жеткіліксіздігі мен ақпараттың тапшылығы сияқты негізгі кедергілерді жоюға бағытталған. Сонымен қатар жергілікті қорлар мен сарапшылармен серіктестік арқылы қатысушылар жергілікті нарықтармен байланыс орнатып, өз өнімдерін әлеуетті сатып алушыларға таныстырады, бұл өнімге тұрақты сұранысты қамтамасыз етеді.Ауыл әйелдерін аграрлық кәсіппен айналысуға қажетті құралдар мен біліммен қамтамасыз ету арқылы ФАО мүмкіндіктер теңдігін ілгерілетіп, олардың экономикалық тұрақтылығы мен тәуелсіздігін нығайтуда.

73 жасында Тынышбай Досымбеков — зейнетке шыққан қарапайым адам емес. Тыныш өмірді таңдаудың орнына ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) аясында волонтёр болуды саналы түрде таңдады. Тынышбай Иле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватын құру жобасында еңбек етіп жүрген сарапшылар тобына қосылды. Бұл — БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бастамасының бір бөлігі. Оның пікірінше, жас — кедергі емес, ең бастысы — жанашырлық пен іске адалдық. Ол БҰҰ Волонтёры ретінде дәл осы құндылықтарға сүйеніп қызмет етеді.Ұрпақаралық волонтёрлік — әртүрлі жастағы және өмірлік тәжірибесі әрқилы адамдардың бірлесіп, өз қауымдастығын көтеруге мүмкіндік беретін бірегей алаң. Жасына қарамастан, Тынышбайдың қосқан үлесі айрықша — бұл мол тәжірибе мен табиғатты қорғауға деген шынайы құштарлық.Тынышбай Алматы облысының Балқаш ауданындағы Бақбақты ауылында дүниеге келген. Бұл өңір Азиядағы ең ірі көлдердің бірі — Балқаш көлінің атымен аталады. Оның еңбек жолы жүргізуші мамандығынан басталып, кейін Ветеринария институтына түсіп, зооинженер мамандығын игерді.Оқу бітірген соң Тынышбай Балқаш ауданындағы Бақанас қой өсіру кеңшарына жолдамамен жіберілді. Оның жаңашыл көзқарасы көп ұзамай оны жастар мал шаруашылығы бригадасының жетекшісі қызметіне алып келді.«Ол кезде мал шаруашылығы негізгі сала саналды. Біз жастар ұжымдарын құрып, жаңа буынды жаңа жағдайға бейімдеп тәрбиеледік», — дейді ол.34 жасында Тынышбай кеңшар директоры болып тағайындалып, үш жыл ішінде оны тиімді басқару жүйелерін енгізу арқылы табысты шаруашылыққа айналдырды. 1991 жылы аудандық ауыл шаруашылығы және азық-түлік басқармасының басшысы, ал бір жылдан кейін Балқаш ауданының әкімі болды. Келесі 16 жыл ішінде Алматы облысындағы Кербұлақ және Көксу аудандарының әкімі қызметін қоса алғанда, бірқатар жоғары басқарушылық лауазымдарды атқарды.2015 жылы туған күнінде Тынышбай зейнетке шығу туралы шешім қабылдады. «Мені қалуға үгіттеді, бірақ жастарға жол беру керек екенін түсіндім», — деп еске алады ол.Алайда зейнет демалысы қоғамдық өмірден алыстау дегенді білдірмеді. Бұрын өзі басқарған аудандардың тұрғындары кеңес пен көмек сұрап үйіне жиі келетін — ол ешқашан бас тартпаған. Тумысынан қалыптасқан жауапкершілік сезімі мен қазақы құндылықтар волонтёрлікті оның өмірінің табиғи жалғасына айналдырды.Тынышбай Қазақстандағы, әсіресе өзі туған әрі ғұмырының басым бөлігін өткізген Балқаш өңіріндегі табиғи экожүйелерді қалпына келтіру бастамаларына белсенді қатысты. 2010-жылдары ол мал шаруашылығының күрт төмендеп, экологиялық жағдайдың нашарлағанын байқады.«Біз әріптестеріммен бірге жай қарап отыра алмайтынымызды түсіндік. Бір кездері Қазақстан Кеңес Одағында мал өнімін өндіру бойынша үшінші орында болды — бұл ғалымдардың ғасырлық еңбегінің нәтижесі еді. Ол мұраны жоғалтуға болмайтын».Бірде Балқаш ауданы арқылы жол жүріп бара жатып, ол өте алаңдатарлық көрініске куә болды. Құйған ауылына дейінгі 200 шақырым жолда бар-жоғы бір ғана қырғауыл көрген.«Ешқандай елік, қоян, балық болмады — мүлде тіршілік белгісі жоқ еді», — дейді ол.Осы ортақ алаңдаушылық Иле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватын құрудың бастамасына айналды. Бұл — БҰҰДБ-ның шөлейт экожүйелердегі қорғалатын аумақтардың тұрақтылығын арттыру жобасының бір бөлігі. Іле өзенінің атырауы мен Балқаш көлінің жағалауын қамтитын бұл бірегей табиғи кешен — Орталық Азиядағы сақталып қалған соңғы тұтас өзен атырауы. Алайда ғалымдар Арал теңізінің тағдырын қайталауы мүмкін экологиялық апат қаупі туралы ескертуде: Балқаш көлі тұрақсыз суару мен Қапшағай су қоймасының салынуына байланысты тартылып барады. Бір кездері туран жолбарысы мекендеген бұл аймақтың экожүйесі бүгінде үлкен қатер алдында тұр. Қазақстандағы ең жас БҰҰ Волонтёры Мария Романовамен әңгімесінде Тынышбай БҰҰ сарапшыларымен бірге тұран жолбарысын қоректік базамен қамтамасыз етуге бағытталған жобаның алғашқы талқылауларын еске алады.«Алғашында жобаны Қызылорда өңірінде — жойылып кеткен Амур жолбарысының бұрынғы мекенінде бастауды жоспарлаған едік. Алайда жан-жақты сараптамадан кейін Балқаш ауданы ең қолайлы аймақ ретінде таңдалды: мұнда Алматы облысының ауыл шаруашылығы жерлерінің 35 пайызы орналасқан».Оның көрегендігін бағалаған жоба командасы Тынышбайды БҰҰ еріктісі ретінде жобаның үйлестірушісі қызметіне шақырды.«Жобаның басында ең бірінші міндетіміз — халықтың хабардарлығын арттыру болды. Бұл ең үлкен қиындықтардың бірі еді. Адамдар қорықты: жолбарыстар малға, тіпті адамдарға қауіп төндіреді деп ойлады. Кейбіреулер тіпті 200 жолбарыс әкелеміз деп сенді — бұл, әрине, мүмкін емес».Басты кедергі — түсінбеушілік болды.«Мен өзім алаңдаған адамдармен сөйлесіп, жолбарыстың қауіп емес, экожүйені қалпына келтірудің символы екенін түсіндірдім. Біз төрт жануардан бастап, популяцияны біртіндеп қалпына келтіруге келістік. Меніңше, сабырмен әрі анық түсіндірсең, сенім пайда болады. Адамдар түсінген нәрсеге қарсы болмайды».БҰҰДБ-мен бірге қызмет еткен басқа да БҰҰ еріктілерімен қатар, Тынышбай жергілікті қауымдастықтармен және билік өкілдерімен жұмыс жүргізіп, жолбарыстың экологиялық маңызын түсіндірді. Ол сондай-ақ Қызыл кітапқа енген сегіз түрге назар аударып, биоалуантүрліліктің жойылуы бәрімізге ортақ мәселе екенін айтты.«Егер қазір әрекет етпесек, барлығынан айырылуымыз мүмкін. Адамдар бүгінде мал шаруашылығына тәуелді, бірақ су мен биоалуантүрлілік болмаса, жердің өзі тозады. Резерват жергілікті халықты тұрақты жұмыспен қамтып, экотуризмді дамытуға мүмкіндік береді».Қаржылық пайда Тынышбай үшін басты мақсат емес — ол үшін ең маңыздысы табиғат. Ол экожүйені қалпына келтіруге бағытталған су жобаларына белсенді қатысады.«Біз ұңғымалар қазып, су ресурстарына зерттеу жүргіздік», — дейді ол.«30 мың гектарға дейінгі суармалы жерді сақтау үшін бөгет салуды көздеп отырмыз. Бұрын 16 мың гектарға күріш егілетін, қазір бар-жоғы алты мың ғана қалды. Бұл — нағыз апат. Егер осылай жалғаса берсе, үш-төрт жылда ештеңе қалмайды».Волонтёрлік Орталық Азия мәдениетінде терең тамыр жайған. Асар мен жылу жинау сияқты дәстүрлер қиындыққа тап болған жандарға — малынан, үйінен немесе асыраушысынан айырылған адамдарға — көмек көрсетуге үндеген. Бұл ұжымдық қамқорлық рухы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, бүгінгі волонтёрлік ұйымдарда да көрініс табуда.«Волонтёрлік маған артта із қалдырғым келетінін түсіндірді. Немерелерім мен шөберелерім: “Менің атам осыған атсалысты” десе деймін. Мүлік дүниені өзіңмен ала кетпейсің, ал қоғам игілігі үшін еңбек етсең, адамдар сені жақсы сөзбен еске алады». Тынышбай Досымбеков — 73 жаста. Ол биоалуантүрлілікті сақтауға және туған өңірінің дамуына үлес қосуды қалайды — сол үшін де волонтёр болып қызмет етуде.Оның баршаға, әсіресе волонтёр болуды армандайтындарға арналған үндеуі: кеңінен ойлап, сөзбен ғана емес, іспен әрекет етіңіздер.«Адамды құрметтеу, рухани құндылықтар және қоғамға қосқан үлес — нағыз маңыздысы осы. Мен әрдайым өзіме: егер бірдеңе істей алсаң — істе, — дейтінмін. Және мен істедім».