БҰҰ және ЕО Орталық Азияда гендерлік теңдікті ілгерілету және гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алу жөніндегі өңірлік бағдарламаны іске қосты

Бағдарлама өңірде гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алу және гендерлік теңдікті ілгерілету жөніндегі күш-жігерді күшейтуге бағытталған. «Гендерлік теңдік үшін зиянды көзқарастар мен нормаларға қарсы тұру (CHANGE)» атты бағдарлама БҰҰДБ, ЮНФПА және БҰҰ Әйелдер құрылымымен ұлттық билік органдарымен, азаматтық қоғам ұйымдарымен және жеке сектормен тығыз ынтымақтастықта жүзеге асырылады.

«Әйелдер мен қыздардың құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту, гендерлік зорлық-зомбылықтың барлық түрлерінің алдын алу және гендерлік теңдік саласында тұрақты әрі өлшенетін прогреске қол жеткізу өңірдің одан әрі дамуы үшін шешуші мәнге ие. CHANGE бағдарламасы ЕО мен БҰҰ арасындағы берік әріптестікті көрсетеді және Орталық Азия елдерінің гендерлік теңдікті ілгерілету жөніндегі күш-жігерін қолдайды», — деді ЕО-ның Қазақстандағы Елшісі Алешка Симкич ханым.

Заңнамалық және саяси тетіктердегі ілгерілеуге қарамастан, гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алу Орталық Азияда басым бағыт болып қала береді. БҰҰ бағалауынша, шамамен әрбір үшінші әйел немесе қыз өмірінде зорлық-зомбылыққа ұшыраған, ал әлеуметтік стигма мен үнсіздік хабарлау деңгейін төмендетуде. Соңғы өңірлік үрдістер тіркелген жағдайлардың өсуін көрсетеді, бұл бір жағынан хабардарлықтың артуын, екінші жағынан қорғау жүйесіндегі олқылықтарды айғақтайды.

«Гендерлік зорлық-зомбылықты тек институционалдық шаралармен жою мүмкін емес — бұл тұрақты қоғамдық өзгерістерді талап етеді», — деді БҰҰ-ның Қазақстандағы Тұрақты үйлестірушісі Саранго Раднарагча ханым. «БҰҰ гендерлік теңдікті ілгерілетуге және зорлық-зомбылықтың түпкі себептерін инклюзивті диалог пен ұзақ мерзімді әріптестік арқылы жоюға бағытталған шешімдерді қолдауға бейілді».

Бағдарлама зорлық-зомбылыққа нөлдік төзімділік қағидатын ілгерілету; азаматтық қоғам ұйымдарының әлеуетін, үйлестіруін және адвокациялық рөлін күшейту; сондай-ақ әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту және тұрақты табыс көздеріне қолжетімділігін арттыру арқылы өңірде гендерлік зорлық-зомбылық деңгейін төмендетуге ықпал етеді.

«Гендерлік зорлық-зомбылық — бұл тек адам құқықтарының бұзылуы ғана емес, сонымен қатар инклюзивті әрі орнықты дамуға айтарлықтай кедергі», — деді БҰҰДБ-ның Тұрақты өкілі Катаржина Вавьерниа ханым. «Бұл Көпелдік бағдарлама аясында БҰҰ мен ЕО үкіметтерге нақты әрі өлшенетін өзгерістерге қол жеткізу үшін сараптаманы, әріптестіктерді және ресурстарды біріктіруде».

Тамыры тереңде жатқан кемсітуші әлеуметтік нормалар бұл тәуекелдерді күшейтеді: 2023 жылғы Гендерлік әлеуметтік нормалар индексі Орталық Азияда гендерлік кемсітушілік көзқарастардың жоғары деңгейде сақталғанын көрсетеді, респонденттердің басым бөлігі әйелдерге қатысты кем дегенде бір кемсітушілік көзқарасты білдірген, ал кейбір жағдайларда интимдік серіктес тарапынан жасалатын зорлық-зомбылыққа төзімділік кең таралған. Цифрлық технологиялар арқылы жасалатын зорлық-зомбылық та маңызды мәселеге айналуда, әйелдердің едәуір бөлігі онлайн-қудалау мен қорқытуға тап болғанын хабарлайды.

«CHANGE бағдарламасының іске қосылуы гендерлік зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін жою жолындағы әріптестіктің маңызын айқындайды», — деді ЮНФПА-ның Қазақстандағы өкілі және Қырғызстан мен Түрікменстан бойынша елдік директоры Чинве Огбонна ханым. «ЕО, БҰҰ және ұлттық әріптестер бірлесіп 2030 жылға дейінгі Тұрақты даму күн тәртібіне қол жеткізу жолында нақты нәтижелерге қол жеткізеді».

Сонымен қатар, әйелдердің еңбек нарығына қатысу деңгейінің төмендігі және ақысыз күтім жұмыстарының шамадан тыс жүктемесі сияқты экономикалық теңсіздіктер олардың қауіпсіздік пен қолдау іздеу мүмкіндіктерін шектейді. Өңірдегі тәжірибе орнықты ілгерілеу зиянды көзқарастарға қарсы тұратын, қауымдастық деңгейіндегі акторларды нығайтатын және әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтетін ұзақ мерзімді алдын алу шараларын талап ететінін көрсетеді. Өңірлік тәсілді қолдана отырып, бағдарлама елдерге ортақ сын-қатерлерді шешуге, тәжірибе алмасуға және алдын алу шараларын кең ауқымда күшейтуге қолдау көрсетеді.

«Азаматтық қоғам тиімді алдын алу шараларының негізінде жатыр, әсіресе зиянды нормаларға қарсы тұрып, әйелдер мен қыздарды қолдайтын алдыңғы шептегі ұйымдар», — деді БҰҰ Әйелдер Орталық Азия  кеңсесінің басшысы және Қазақстандағы елдік өкілі д-р Джерен Гювен Гюреш. «ЕО-БҰҰ CHANGE бағдарламасы аясында біз осы алдыңғы шептегі ұйымдарды нығайтып, әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейтіп, Орталық Азияда гендерлік зорлық-зомбылықты азайту үшін қажетті әлеуметтік өзгерістерді ілгерілетудеміз».

Бағдарлама 2026–2028 жылдары Орталық Азияның барлық бес елін қамтиды. Ол гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл бойынша ортақ өңірлік негіз қалыптастырып, сонымен қатар ұлттық басымдықтар мен жергілікті ерекшеліктерді ескеруге мүмкіндік береді.