«Менен кейін мәні бар мұра қалса екен деймін»

73 жасында Тынышбай Досымбеков — зейнетке шыққан қарапайым адам емес. Тыныш өмірді таңдаудың орнына ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) аясында волонтёр болуды саналы түрде таңдады. Тынышбай Иле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватын құру жобасында еңбек етіп жүрген сарапшылар тобына қосылды. Бұл — БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бастамасының бір бөлігі. Оның пікірінше, жас — кедергі емес, ең бастысы — жанашырлық пен іске адалдық. Ол БҰҰ Волонтёры ретінде дәл осы құндылықтарға сүйеніп қызмет етеді.

Ұрпақаралық волонтёрлік — әртүрлі жастағы және өмірлік тәжірибесі әрқилы адамдардың бірлесіп, өз қауымдастығын көтеруге мүмкіндік беретін бірегей алаң. Жасына қарамастан, Тынышбайдың қосқан үлесі айрықша — бұл мол тәжірибе мен табиғатты қорғауға деген шынайы құштарлық.

Тынышбай Алматы облысының Балқаш ауданындағы Бақбақты ауылында дүниеге келген. Бұл өңір Азиядағы ең ірі көлдердің бірі — Балқаш көлінің атымен аталады. Оның еңбек жолы жүргізуші мамандығынан басталып, кейін Ветеринария институтына түсіп, зооинженер мамандығын игерді.

Оқу бітірген соң Тынышбай Балқаш ауданындағы Бақанас қой өсіру кеңшарына жолдамамен жіберілді. Оның жаңашыл көзқарасы көп ұзамай оны жастар мал шаруашылығы бригадасының жетекшісі қызметіне алып келді.

«Ол кезде мал шаруашылығы негізгі сала саналды. Біз жастар ұжымдарын құрып, жаңа буынды жаңа жағдайға бейімдеп тәрбиеледік», — дейді ол.

34 жасында Тынышбай кеңшар директоры болып тағайындалып, үш жыл ішінде оны тиімді басқару жүйелерін енгізу арқылы табысты шаруашылыққа айналдырды. 1991 жылы аудандық ауыл шаруашылығы және азық-түлік басқармасының басшысы, ал бір жылдан кейін Балқаш ауданының әкімі болды. Келесі 16 жыл ішінде Алматы облысындағы Кербұлақ және Көксу аудандарының әкімі қызметін қоса алғанда, бірқатар жоғары басқарушылық лауазымдарды атқарды.

2015 жылы туған күнінде Тынышбай зейнетке шығу туралы шешім қабылдады. «Мені қалуға үгіттеді, бірақ жастарға жол беру керек екенін түсіндім», — деп еске алады ол.

Алайда зейнет демалысы қоғамдық өмірден алыстау дегенді білдірмеді. Бұрын өзі басқарған аудандардың тұрғындары кеңес пен көмек сұрап үйіне жиі келетін — ол ешқашан бас тартпаған. Тумысынан қалыптасқан жауапкершілік сезімі мен қазақы құндылықтар волонтёрлікті оның өмірінің табиғи жалғасына айналдырды.

Тынышбай Қазақстандағы, әсіресе өзі туған әрі ғұмырының басым бөлігін өткізген Балқаш өңіріндегі табиғи экожүйелерді қалпына келтіру бастамаларына белсенді қатысты. 2010-жылдары ол мал шаруашылығының күрт төмендеп, экологиялық жағдайдың нашарлағанын байқады.

«Біз әріптестеріммен бірге жай қарап отыра алмайтынымызды түсіндік. Бір кездері Қазақстан Кеңес Одағында мал өнімін өндіру бойынша үшінші орында болды — бұл ғалымдардың ғасырлық еңбегінің нәтижесі еді. Ол мұраны жоғалтуға болмайтын».

Бірде Балқаш ауданы арқылы жол жүріп бара жатып, ол өте алаңдатарлық көрініске куә болды. Құйған ауылына дейінгі 200 шақырым жолда бар-жоғы бір ғана қырғауыл көрген.

«Ешқандай елік, қоян, балық болмады — мүлде тіршілік белгісі жоқ еді», — дейді ол.

Осы ортақ алаңдаушылық Иле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватын құрудың бастамасына айналды. Бұл — БҰҰДБ-ның шөлейт экожүйелердегі қорғалатын аумақтардың тұрақтылығын арттыру жобасының бір бөлігі. Іле өзенінің атырауы мен Балқаш көлінің жағалауын қамтитын бұл бірегей табиғи кешен — Орталық Азиядағы сақталып қалған соңғы тұтас өзен атырауы. Алайда ғалымдар Арал теңізінің тағдырын қайталауы мүмкін экологиялық апат қаупі туралы ескертуде: Балқаш көлі тұрақсыз суару мен Қапшағай су қоймасының салынуына байланысты тартылып барады. Бір кездері туран жолбарысы мекендеген бұл аймақтың экожүйесі бүгінде үлкен қатер алдында тұр.

Қазақстандағы ең жас БҰҰ Волонтёры Мария Романовамен әңгімесінде Тынышбай БҰҰ сарапшыларымен бірге тұран жолбарысын қоректік базамен қамтамасыз етуге бағытталған жобаның алғашқы талқылауларын еске алады.

«Алғашында жобаны Қызылорда өңірінде — жойылып кеткен Амур жолбарысының бұрынғы мекенінде бастауды жоспарлаған едік. Алайда жан-жақты сараптамадан кейін Балқаш ауданы ең қолайлы аймақ ретінде таңдалды: мұнда Алматы облысының ауыл шаруашылығы жерлерінің 35 пайызы орналасқан».

Оның көрегендігін бағалаған жоба командасы Тынышбайды БҰҰ еріктісі ретінде жобаның үйлестірушісі қызметіне шақырды.

«Жобаның басында ең бірінші міндетіміз — халықтың хабардарлығын арттыру болды. Бұл ең үлкен қиындықтардың бірі еді. Адамдар қорықты: жолбарыстар малға, тіпті адамдарға қауіп төндіреді деп ойлады. Кейбіреулер тіпті 200 жолбарыс әкелеміз деп сенді — бұл, әрине, мүмкін емес».

Басты кедергі — түсінбеушілік болды.

«Мен өзім алаңдаған адамдармен сөйлесіп, жолбарыстың қауіп емес, экожүйені қалпына келтірудің символы екенін түсіндірдім. Біз төрт жануардан бастап, популяцияны біртіндеп қалпына келтіруге келістік. Меніңше, сабырмен әрі анық түсіндірсең, сенім пайда болады. Адамдар түсінген нәрсеге қарсы болмайды».

БҰҰДБ-мен бірге қызмет еткен басқа да БҰҰ еріктілерімен қатар, Тынышбай жергілікті қауымдастықтармен және билік өкілдерімен жұмыс жүргізіп, жолбарыстың экологиялық маңызын түсіндірді. Ол сондай-ақ Қызыл кітапқа енген сегіз түрге назар аударып, биоалуантүрліліктің жойылуы бәрімізге ортақ мәселе екенін айтты.

«Егер қазір әрекет етпесек, барлығынан айырылуымыз мүмкін. Адамдар бүгінде мал шаруашылығына тәуелді, бірақ су мен биоалуантүрлілік болмаса, жердің өзі тозады. Резерват жергілікті халықты тұрақты жұмыспен қамтып, экотуризмді дамытуға мүмкіндік береді».

Қаржылық пайда Тынышбай үшін басты мақсат емес — ол үшін ең маңыздысы табиғат. Ол экожүйені қалпына келтіруге бағытталған су жобаларына белсенді қатысады.

«Біз ұңғымалар қазып, су ресурстарына зерттеу жүргіздік», — дейді ол.

«30 мың гектарға дейінгі суармалы жерді сақтау үшін бөгет салуды көздеп отырмыз. Бұрын 16 мың гектарға күріш егілетін, қазір бар-жоғы алты мың ғана қалды. Бұл — нағыз апат. Егер осылай жалғаса берсе, үш-төрт жылда ештеңе қалмайды».

Волонтёрлік Орталық Азия мәдениетінде терең тамыр жайған. Асар мен жылу жинау сияқты дәстүрлер қиындыққа тап болған жандарға — малынан, үйінен немесе асыраушысынан айырылған адамдарға — көмек көрсетуге үндеген. Бұл ұжымдық қамқорлық рухы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, бүгінгі волонтёрлік ұйымдарда да көрініс табуда.

«Волонтёрлік маған артта із қалдырғым келетінін түсіндірді. Немерелерім мен шөберелерім: “Менің атам осыған атсалысты” десе деймін. Мүлік дүниені өзіңмен ала кетпейсің, ал қоғам игілігі үшін еңбек етсең, адамдар сені жақсы сөзбен еске алады».

Тынышбай Досымбеков — 73 жаста. Ол биоалуантүрлілікті сақтауға және туған өңірінің дамуына үлес қосуды қалайды — сол үшін де волонтёр болып қызмет етуде.

Оның баршаға, әсіресе волонтёр болуды армандайтындарға арналған үндеуі: кеңінен ойлап, сөзбен ғана емес, іспен әрекет етіңіздер.

«Адамды құрметтеу, рухани құндылықтар және қоғамға қосқан үлес — нағыз маңыздысы осы. Мен әрдайым өзіме: егер бірдеңе істей алсаң — істе, — дейтінмін. Және мен істедім».