Биоалуантүрлілік — Қазақстан болашағына арналған стратегия

Қазақстан – Еуразиядағы ең алуан экожүйелердің мекені. Мұнда ұлан-ғайыр дала ландшафттары мен тау жоталарынан бастап сулы-батпақты алқаптар мен Каспий теңізінің жағалауына дейінгі табиғи аймақтар бар. Ел аумағы киіктердің көші-қон жолдарының бойында орналасқан, биік таулар қар барысының мекен ету ортасы болса, Каспий теңізі әлемде тек осы өңірде ғана кездесетін эндемик — Каспий итбалығының тіршілік мекені болып табылады.

Бұл экожүйелер климаттың өзгеруі, жердің тозуы және өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы тарапынан күшейіп келе жатқан қысымның әсерін барған сайын көбірек сезінуде. Соның нәтижесінде Қазақстанда биоалуантүрлілікті сақтау енді тек экологиялық мәселе ретінде ғана емес, ұзақ мерзімді экономикалық орнықтылық пен өмір сапасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Бұл бағыт ұлттық саясатта берік орныққан. Биоалуантүрлілікті сақтау Қазақстан Республикасының 2029 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарына «экологиялық орнықтылықты арттыру» ұлттық басымдығы аясында енгізілген. 2021 жылы қабылданған Экологиялық кодекс экожүйелік тәсілді мемлекеттік басқарудың міндетті қағидаты ретінде бекітіп, табиғатты қорғауды және ұзақ мерзімді инвестицияларды қажет ететін стратегиялық ресурс ретінде мойындады. Қазақстанның Биоалуантүрлілік жөніндегі жетінші ұлттық баяндамасы осы саясаттың іс жүзінде қалай жүзеге асырылып жатқанын көрсетеді.

Биоалуантүрлілік жөніндегі жетінші ұлттық баяндама: іс-қимылға негіз

2025 жылы Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДБ) техникалық және сараптамалық қолдауымен Биоалуантүрлілік жөніндегі жетінші ұлттық баяндаманы жариялады. Бұл — Қазақстан 1994 жылы қосылған Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция аясындағы елдің ресми есебі.

Алғаш рет баяндама Конвенцияның стандартталған матрицалық құрылымы мен бірыңғай жаһандық индикаторлар жиынтығы негізінде дайындалды. Бұл Қазақстанның биоалуантүрлілікті сақтау саласындағы прогресін басқа елдермен және жаһандық биоалуантүрлілік мақсаттарымен салыстыруға мүмкіндік береді.

2019–2024 жылдарды қамтитын баяндамада қол жеткізілген нәтижелермен қатар, сақталып отырған проблемалар да көрсетілген. Мысалы, Қазақстандағы тозған жайылымдардың көлемі 28,1 миллион гектарды құрайды, оның ішінде 2,06 миллион гектары қатты деградацияға ұшыраған. Биоалуантүрлілікке қатысты деректер, әсіресе өңірлік деңгейде, әлі де бытыраңқы күйде қалып отыр. Экожүйелер климаттың өзгеруі, жердің тозуы, мекен ету ортасының бөлшектенуі және инфрақұрылым, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуына байланысты антропогендік қысымның әсерін әлі де сезінуде.

Сонымен қатар баяндама маңызды өзгерісті көрсетеді: Қазақстанның экологиялық саясаты біртіндеп жекелеген түрлер мен аумақтарды қорғаудан табиғи ресурстарды басқарудың неғұрлым кешенді жүйесіне көшуде.

Қорғалатын аумақтар және экожүйелерді басқару

Соңғы жылдардағы ең маңызды жетістіктердің бірі — Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісінің кеңеюі болды. Егер 2019 жылы ел аумағының 9,9 пайызы қорғауға алынған болса, 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 11,3 пайызға дейін өсті. Ал ерекше қорғалатын аумақтардың жалпы көлемі 28,7 миллион гектардан 30,9 миллион гектарға дейін ұлғайды.

«Қатонқарағай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі

Фото: БҰҰДБ Қазақстан / Мұхамеджан Саматұлы

БҰҰДБ, Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі және Жаһандық экологиялық қор (GEF) арасындағы әріптестік аясында осы кезеңде бірнеше жаңа ерекше қорғалатын табиғи аумақ құрылды: Ұлытау ұлттық паркі (58 912 га), «Бөкейорда» табиғи резерваты (343 040 га) және «Каспий итбалығы» теңіз резерваты (108 632 га) — Каспий итбалығын сақтау мақсатында арнайы құрылған Қазақстандағы алғашқы теңіздік ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Бүгінде Қазақстандағы 14 ерекше қорғалатын табиғи аумақ ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваттары мәртебесіне ие, оның ішінде бесеуі бұл мәртебені 2019–2024 жылдар аралығында алды.

Табиғатты қорғау тәсілдері де дамып келеді. Қорғалатын аумақтар барған сайын оқшауланған «аралдар» ретінде емес, табиғи мекен ету ортасы мен жануарлардың көші-қон дәліздері арқылы байланысқан кең ауқымды экологиялық желінің бір бөлігі ретінде қарастырылуда.

БҰҰДБ, Экология және табиғи ресурстар министрлігі мен Жаһандық экологиялық қор арасындағы ынтымақтастықтың тағы бір маңызды бағыты ормандарды орнықты басқару болды.

2018–2024 жылдар аралығында Қазақстанның алты өңірінде — Абай, Алматы, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Жетісу және Түркістан облыстарында тау, жайылма және сексеуіл ормандарын сақтау жобасы жүзеге асырылды. Жоба Алтай мен Тянь-Шань таулы жүйелеріндегі, сондай-ақ Шарын, Іле және Сырдария өзендерінің бассейндеріндегі 14 пилоттық ерекше қорғалатын табиғи аумақ пен сегіз орман шаруашылығы кәсіпорнын қамтыды.

Бұл орман экожүйелері сирек кездесетін түрлердің мекен ету ортасы ғана емес, сонымен қатар көмірқышқыл газын сіңіруде, топырақты қорғауда және су теңгерімін сақтауда аса маңызды рөл атқарады. Бұл жергілікті қауымдастықтар мен орнықты ауыл шаруашылығы үшін шешуші маңызға ие.

Сонымен қатар экотуризм де дамып келеді. Ұлттық парктерде визит-орталықтар мен туристік бағыттар құрылып, жергілікті «жасыл» бизнестерге қолдау көрсетілуде, олардың көпшілігін ауылдық жерлердегі әйелдер басқарады. Көптеген өңірлер үшін бұл табиғатты сақтай отырып, тұрақты табыс көздерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Егер 2019 жылы ұлттық парктер мен қорықтарға шамамен 809 мың адам келсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш үш миллионға жуықтады.

Мемлекеттік инвестициялардың артуы биоалуантүрліліктің тек экологиялық күн тәртібі емес, ұлттық даму саясатының бір бөлігі ретінде кеңінен мойындала бастағанын көрсетеді. 2020 жылдан бері ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға арналған мемлекеттік шығыстар 2,6 есе өсіп, 2024 жылы шамамен 60 миллион АҚШ долларына жетті. Жалпы биоалуантүрлілікке қатысты қаржыландыру көлемі 2008 жылғы 29,5 млрд теңгеден 2022 жылы 795,1 млрд теңгеге дейін өсті.

Түрлерді орнықты басқару

Прогрестің ең айқын көрсеткіштерінің бірі — жабайы жануарлар популяциясының табиғи мекен ету ортасында қалпына келуі болды.

Киік популяциясын қалпына келтіру әлемдегі түрлерді сақтаудың ең маңызды мысалдарының бірі ретінде кеңінен танылды. 2000 жылдардың басында браконьерлік пен аурулар популяцияны жойылу шегіне жеткізді. 2019 жылы Қазақстандағы киік саны 334 400 басқа жетсе, 2024 жылға қарай екі миллионға дейін өсті. Бұл әлемдегі көшпелі түрлерді қалпына келтірудің ең әсерлі мысалдарының бірі болып саналады.

Қар барысы — Үкіметтің, БҰҰДБ-ның және ғылыми қауымдастықтың үйлестірілген күш-жігері сирек кездесетін түрлерді сақтауды қалай нығайтып отырғанының тағы бір мысалы. Бірлескен мониторинг нәтижелері бойынша қар барысының саны 2019 жылғы 130 бастан 2024 жылға қарай шамамен 152–189 басқа дейін өскен. Бүгінде Қазақстандағы қар барысы ареалының шамамен 70 пайызы ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың шегінде орналасқан.

Алматы мемлекеттік табиғи қорығындағы қар барысы

Фото: Салторе Сапарбаев

Іле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватында құлан популяциясын қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда. 2021 жылдан бері БҰҰДБ мен Қазақстан Үкіметі бірлесіп жүзеге асырып жатқан экожүйелерді қалпына келтірудің кең ауқымды бағдарламасы аясында 100-ден астам жануар табиғи ортаға қайта жіберілді.

Бүгінде Қазақстандағы құлан саны шамамен 4 600 басқа жетті, бұл жобаны жабайы жануарларды қайта жерсіндіру бойынша әлемдегі ең табысты бастамалардың біріне айналдырады.

Қазақстанның дала экожүйелеріндегі құландар

Фото: Олег Белялов

Осылайша, Биоалуантүрлілік жөніндегі ұлттық баяндама қол жеткізілген прогресті бағалау құралы ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның биоалуантүрлілікті сақтау саласындағы саясатының келесі кезеңіне негіз болып табылады.

2035 жылға дейінгі жол: міндеттемелерден іске асыруға дейін

2025 жылғы желтоқсанда Қазақстан 2026–2035 жылдарға арналған биоалуантүрлілікті сақтау және орнықты пайдалану тұжырымдамасын бекітті. Бұл — сегіз басым бағыт пен 13 өлшенетін көрсеткішке негізделген стратегиялық саяси құжат. Тұжырымдама Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі тарапынан БҰҰДБ, ғылыми қауымдастық, азаматтық қоғам және халықаралық сарапшылардың қатысуымен әзірленді.

Құжат Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция аясындағы міндеттемелерге және 2050 жылға қарай адам мен табиғаттың үйлесімді өмір сүруінің жаһандық көзқарасын айқындайтын Куньмин–Монреаль жаһандық биоалуантүрлілік шеңберлік бағдарламасына сәйкес келеді.

Тұжырымдама биоалуантүрлілікті басқаруда реактивті тәсілден проактивті тәсілге көшуді білдіреді.

Негізгі мақсаттарға мыналар кіреді:

• жаңа қорғалатын аумақтарды құру арқылы 2035 жылға қарай ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін 30,9 млн гектардан 33,2 млн гектарға дейін кеңейту;
• ерекше қорғалатын табиғи аумақтар арасындағы экологиялық дәліздерді нығайту;
• орман алқаптарының көлемін 13,9 млн гектардан 14,7 млн гектарға дейін ұлғайту;
• деградацияға ұшыраған жайылымдарды қалпына келтіру;
• биоалуантүрлілікті кешенді мониторингтеу жүйесін дамыту;
• сирек кездесетін түрлер популяцияларын сақтау және қалпына келтіру.

Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы

Фото: Александр Клименко

Жайылым жерлерін қалпына келтіру алғаш рет дербес ұлттық басымдық ретінде айқындалды. Деградацияға ұшыраған 28 миллион гектардан астам жер ғылыми негізделген шешімдерді, соның ішінде жайылымдарды айналыммен пайдалану жүйесін, қалпына келтіру отырғызуларын және жер пайдалануды басқаруды жетілдіруді қажет етеді.

2035 жылға қарай Қазақстан биоалуантүрлілікті мониторингтеудің толыққанды жұмыс істейтін цифрлық жүйесін құруды жоспарлап отыр. Бұл экожүйелік индикаторларды қамтуды 35 пайыздан 100 пайызға дейін арттыруға мүмкіндік береді.

Биоалуантүрлілік — планетаның болашағына инвестиция

Қазақстан жергілікті іс-қимылдар жаһандық стратегиялармен үндесіп, планетаның табиғи мұрасын сақтауға нақты үлес қосатын бағытта дәйекті түрде ілгерілеп келеді.

Биоалуантүрлілік жөніндегі жетінші ұлттық баяндама бұл трансформацияның негізі қазірдің өзінде қаланғанын көрсетті. Бұған ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін кеңейту, құқықтық және институционалдық реформалар, түрлерді қалпына келтіру, экожүйелерді орнықты басқару және цифрлық мониторинг жүйелерін дамыту ықпал етті.

2035 жылға дейінгі биоалуантүрлілік жөніндегі тұжырымдама осы бағыттың алдағы онжылдықта қаншалықты жүйелі түрде жүзеге асырылатынын айқындайды.

Бүгінде Қазақстанда болып жатқан үдерістер тек ел үшін ғана емес, бүкіл планетаның болашағы үшін маңызды.

Автор: Айнұр Сәлімбаева